احمد شریف چودری، سخنگوی ارتش پاکستان به پایگاه خبری «عربنیوز» گفته است که «تعهد ما به امنیت عربستان سعودی بیحد و مرز است»؛ او بارها بر واژه «فیزیکی» تأکید کرده و گفته که پاکستان «هم از نظر دیپلماتیک و هم به صورت فیزیکی کاملا در کنار عربستان سعودی قرار دارد» و تعهد این کشور حتی حفاظت از دو مکان مقدس مسلمانان، مکه و مدینه را نیز در بر میگیرد.
به گزارش روز نو این بیانیه در واکنش به حملات شدید موشکی و پهپادی اخیر حوثیهای یمن به تأسیسات نفتی و مناطق غیرنظامی عربستان بیان شده است و البته با در نظر داشتن پیمان امضا شده میان سه کشور عربستان، پاکستان و ترکیه با نام پیمان مکه.
جزئیات پیمان مکه
پیمان مکه از سوی عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در مکه امضا شد و بر اساس آن بناست که حمله مسلحانه به هر یک از طرفین به منزله حمله به همه سه کشور باشد. سه کشور اولین نشست کمیته سیاسی و دفاعی راهبردی را در استانبول برگزار کردند و توافق کردند دبیرخانهای در عربستان سعودی تأسیس کنند که پاکستان در سه سال اول ریاست آن را بر عهده خواهد داشت. هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، این پیمان را از نظر ساختار سازمانی «تا حدی شبیه ناتو» توصیف کرد.
با این حال، پرسش اساسی این است که آیا پیمان مکه از نظر قانونی الزامآور شده است؟ پاسخ فعلا منفی است. یک مقام ارشد ترکیه به «میدل ایست آی» گفت که این توافقنامه هنوز باید فرآیند تصویب پارلمانی را در ترکیه و پاکستان طی کند و ترکیه برنامهریزی کرده است که در اکتبر آن را به پارلمان ارائه دهد و علنی کند. تا قبل از تکمیل تصویب، تعهد دفاعی این توافقنامه در سطح قانونی «لازمالاجرا» نیست. سخنگوی وزارت امور خارجه پاکستان نیز مطرح کرد که پیمان مکه یک «توافق چترگونه» است و مکانیسمهای اجرایی مشخص باید بعدا تدوین شوند و در حال حاضر هیچ بحثی درباره اقدام نظامی وجود ندارد.
این به معنای آن است که سخنان اخیر سخنگوی ارتش پاکستان بیشتر یک بازی «بازدارندگی استراتژیک» است تا پیشدرآمدی برای اقدام نظامی قریبالوقوع. او در مصاحبه خود صراحتا مطرح نکرد که آیا عربستان سعودی درخواست نیروی جدید یا تجهیزات از پاکستان کرده است و همچنین در مورد اینکه آیا قابلیت بازدارندگی هستهای پاکستان تحت پوشش تضمینهای دفاعی این پیمان قرار میگیرد یا خیر.
تفاوت کلمه «فیزیکی» و «نظامی»
سخنان چودری از چند زاویه قابل توجه است؛ او تأکید کرد که تعهد پاکستان «بیقید و شرط» است و از «پیوندهای عمیق تاریخی، عاطفی و ناگسستنی» بین دو ملت نشأت میگیرد و گفت «هیچ چیز ما را متوقف نمیکند، هیچ چیز مانع ما نمیشود». او از کلمه «فیزیکی» استفاده کرده است، نه نظامی. تفاوت این دو در این است کلمه «فیزیکی» میتواند شامل استقرار نیرو، دفاع هوایی، پشتیبانی اطلاعاتی و سایر اشکال حمایت باشد، نه صرفا شرکت در نبرد. پاکستان در حال حاضر حدود هشت هزار نیرو، جنگندههای JF-۱۷، پهپادها و سیستم دفاع هوایی HQ-۹ در عربستان سعودی مستقر کرده است.
درباره اولویت دیپلماسی. در حالی که چودری تعهد نظامی سختی را بیان کرد، همچنین گفت که پاکستان با «همکاری کشورهای منطقه» فعالانه برای یافتن «راهحل صلحآمیز مذاکرهشده» تلاش میکند و رهبری سیاسی و نظامی پاکستان با رهبری عربستان در «تماس و تعامل مستمر» است. سخنگوی ارتش پاکستان به صراحت تأیید یا رد نکرده است که آیا قابلیت هستهای پاکستان عربستان را پوشش میدهد یا خیر و همچنین نگفت که آیا عربستان درخواست نیروی جدید کرده است. با این اوصاف شاید پاکستان میخواهد عربستان را مطمئن کند، اما نمیخواهد تعهدات مشخص و قابل راستیآزمایی بدهد.
مناسبت پاکستان با ایران
پاکستان در وضعیت دیپلماتیک دشواری قرار دارد. از یک سو، تعهد نظامی نسبت به عربستان دارد و از سوی دیگر، روابط پیچیدهای با ایران دارد که تأثیر قابلتوجهی بر حوثیها دارد. بر اساس گزارش رویترز، پاکستان پیام عربستان به ایران را منتقل کرده و از تهران خواسته است از نفوذ خود برای توقف حملات حوثیها استفاده کند. پاسخ ایران این بود که «کنترل حوثیها را ندارد». در همان زمان، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان در ماههای اخیر چهار بار به تهران سفر کرده است.
این دیدارهای مکرر نشان میدهد که پاکستان در حال انجام «دیپلماسی پیشگیرانه» است و از مسیر دیپلماتیک در تلاش است تا سناریوی بدتر یعنی درگیر شدن مستقیم نظامی را اجتناب کند. یک مقام پاکستانی به رویترز گفت که حتی اگر پاکستان مداخله نظامی کند، مأموریت آن محدود به «دفاع از خاک عربستان» خواهد بود و در عملیات تهاجمی علیه حوثیها شرکت نخواهد کرد. این موضع با تفاسیر کارشناسان مطابقت دارد؛ آنکه پیمان مکه یک پیمان دفاعی است که تنها زمانی فعال میشود که خاک عربستان مستقیماً مورد حمله قرار گیرد و پاکستان را ملزم به شرکت در عملیات فرامرزی نمیکند.
موقعیت نظامی عربستان
عربستان سعودی از سال ۲۰۱۵ در حال جنگ با حوثیها بوده است، اما پرسش واقعی این است که آیا عربستان سعودی پیمان مکه را فعال خواهد کرد تا ترکیه و پاکستان مستقیما درگیر شوند؟ به نظر میرسد حمایت نظامی از سوی ترکیه و پاکستان ارزش عملی محدودی برای عربستان دارد. ترکیه ظرفیت صنعت دفاعی قوی دارد، اما درگیر عملیات نظامی در سوریه و عراق است؛ پاکستان توانایی هستهای دارد، اما توانایی اعزامی متعارف محدود است. از سوی دیگر عربستان به مسیر دیپلماسی همچنان امیدوار است.
سعودیها از پاکستان میخواهند پیامهایی به ایران منتقل کند تا از تنش جلوگیری شود، نه اینکه خواهان گسترش فوری جنگ باشد. با این حال، اگر حوثیها واقعا به خاک عربستان نفوذ کنند یا به مکه و مدینه حمله کنند، پیمان مکه ممکن است به یک مکانیسم فعالشده تبدیل شود. تعهد بیقید و شرط پاکستان بهطور ویژه شامل حفاظت از دو مکان مقدس است که به معنای آن است که هرگونه حمله به این اماکن مقدس ممکن است خط سرخ را رد کند و واکنش شدید پاکستان را برانگیزد.
در کوتاهمدت، احتمال بیشتری وجود دارد که عربستان سعودی به یک جنگ با شدت محدود، اما با حمایت چندجانبه ادامه دهد؛ آن هم از طریق پشتیبانی اطلاعاتی و فنی پاکستان، تقویت صنعت دفاعی ترکیه و حمایت دیپلماتیک هر دو، بدون اینکه به طور کامل وارد جنگ شود. تا زمانی که خط دفاعی عربستان سعودی پابرجا بماند و ایران تمایلی به تشدید بیشتر تنش نداشته باشد، احتمال فعال شدن کامل پیمان مکه پایین است، اما این پیمان به خودی خود در حال تغییر محاسبات استراتژیک منطقه است: برای اولین بار سه قدرت اصلی سنی یک چارچوب همکاری به سبک ناتو ایجاد کردهاند، حتی اگر این چارچوب فعلا بیشتر به یک کاغذ نمادین شبیه باشد.
