فرارو: هزاران مهاجر افغانستانی که پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ برای فرار از فقر و محدودیتها به ایران رفته بودند، حالا در پی تشدید بحران اقتصادی ایران در حال بازگشت به افغانستان هستند؛ بازگشتی که برای بسیاری از آنها با از دست رفتن پسانداز، بیکاری و بازگشت به شرایطی همراه شده که پیشتر از آن گریخته بودند.
به نقل از رویترز، خبرنگاران این خبرگزاری یک هفته در مناطق مرزی استان هرات و فراه با مهاجرانی که از ایران بازمیگشتند گفتوگو کردند. در گذرگاه اسلامقلعه، جریان تقریبا پیوستهای از مهاجران در حال بررسی مدارک و ثبتنام برای ورود به افغانستان بودند. محمد سعید، یکی از این مهاجران، در سال ۲۰۲۱ و همزمان با بازگشت طالبان به قدرت، در ۱۸سالگی همراه والدین و خواهر و برادر کوچکترش به ایران گریخت. حالا او و خانوادهاش در میان هزاران نفری هستند که در پی بحران اقتصادی ایران به افغانستان بازگشتهاند.
سعید میگوید خانوادهاش تقریباً دستخالی برگشتند. به گفته او، سقوط شدید ارزش ریال باعث شد پسانداز خانواده که به پول ایران نگهداری میشد، بیش از دو سوم ارزش خود را از دست بدهد.
ایران برای دههها یکی از مقصدهای اصلی مهاجران افغانستانی بود؛ کشوری با اقتصادی بزرگتر و صنعتیتر که برای بسیاری از افغانها راهی برای فرار از فقر و، پس از سال ۲۰۲۱، گریختن از حکومت طالبان فراهم میکرد. اما حالا بسیاری از مهاجران میگویند شرایط اقتصادی ایران آنقدر دشوار شده که بازگشت را تنها گزینه خود میبینند.
در اسلامقلعه، مهاجران پس از عبور از مرز با کوههای خشک و بیابانی و جادهای پر از چاله روبهرو میشوند که به هرات، بزرگترین شهر غرب افغانستان، میرسد. بیشتر بازگشتکنندگان به رویترز گفتند ماهها بیکار بودهاند و افزایش شدید قیمتها ادامه زندگی در ایران را برایشان دشوار کرده است.
بر اساس دادههای مرکز آمار ایران، قیمت کالاهای مصرفی در ایران در یک سال گذشته نزدیک به ۹۰ درصد افزایش یافته. تورم مواد غذایی نیز به حدود ۱۳۰ درصد رسیده و قیمت اقلامی مانند نان و شیر را برای بسیاری از مردم افزایش داده. رویترز این شرایط را در کنار تشدید تحریمها و محاصره دریایی آمریکا علیه ایران بررسی کرده است.
سید جاوید قاضیخانی، مهاجر ۴۰ ساله، میگوید در گذشته برخی فروشندگان افغانستانی در بازارهای ایران میتوانستند کالاهای خود را با سود قابلتوجهی بفروشند، اما تورم و از بین رفتن پسانداز ایرانیها و مهاجران افغانستانی، قدرت خرید را کاهش داده است. او گفت: «آنچه باقی ماند، کارگری روزمزد بود»؛ آن هم اغلب با همان دستمزدی که یک سال قبل دریافت میکرد.
بر اساس نظرسنجیهای سازمان بینالمللی مهاجرت، تنها ۲۹ درصد از افغانستانیهایی که اخیراً از ایران بازگشتهاند، گفتهاند هنوز پساندازی دارند. میانگین درآمد این افراد نیز نسبت به پیش از بحران نزدیک به یکسوم کاهش یافته است.
زنان و خانوادهها هم برمیگردند
در دو سال گذشته بیش از دو میلیون افغانستانی ایران را ترک کردهاند. بخش قابلتوجهی از آنها پیش از موج اخیر بهدلیل اخراج یا فشار مقامهای ایرانی از کشور خارج شده بودند اما در موج جدید، زنان و خانوادههای کامل نیز حضور پررنگتری دارند.
این بازگشت برای زنان و دخترانی که سالها در ایران زندگی کردهاند، به معنای مواجه شدن دوباره با محدودیتهای گسترده طالبان است؛ محدودیتهایی که تحصیل، اشتغال و رفتوآمد زنان را تحت تأثیر قرار داده است.
عبدالجبار، ۴۴ ساله، یکی از مهاجرانی است که همراه همسر، دو دختر، نوه و مادرش به افغانستان بازگشته. خانواده او نزدیک به چهار دهه در ایران زندگی کرده بودند و در کرمان، نزدیک یک پایگاه نظامی، آپارتمان مدرن و زندگی نسبتاً مرفهی داشتند.
او زمانی میگفت حتی اگر افغانستان فقط دو خیابان با او فاصله داشته باشد، به آنجا بازنخواهد گشت. اما با تشدید جنگ، اصابت مکرر موشک به پایگاه نظامی نزدیک محل زندگیاش و از بین رفتن کار، سرانجام تصمیم به بازگشت گرفت.
دو ماه پس از بازگشت، جبار هنوز بیکار است. خانواده او اکنون در خانهای یکاتاقه از خشت و گل زندگی میکنند و پنلهای خورشیدی تنها منبع برق آنهاست. ستایش، دختر ۱۵ ساله او که آرزو دارد طراح لباس شود، دلتنگ زندگیاش در ایران است. او گفت: «اگر میتوانستم، برمیگشتم؛ برای تحصیلم، برای دوستانم.»
از تولید پنیر در ایران تا شروع دوباره در افغانستان
در میان بازگشتکنندگان، خانواده محمد سعید تلاش کردهاند زندگی اقتصادی خود را از نو بسازند. سعید و مادرش، رضوانه جامی، پس از مهاجرت به ایران در سال ۲۰۲۱ کسبوکاری برای تولید پنیر مورد استفاده در پیتزا راه انداختند و در ابتدا مشتریان ثابتی پیدا کردند.
اما با افزایش تنش میان ایران و آمریکا و تشدید تورم، تهیه مواد اولیه از جمله شیر برای آنها دشوار شد و در نهایت پنج ماه پیش مجبور شدند ایران را ترک کنند. آنها آخرین پسانداز خود را برای خرید تجهیزات آشپزخانه در افغانستان خرج کردهاند و تولید پنیر پیتزا را از سر گرفتهاند.
با این حال، بازگشت برای دختر ۱۷ ساله خانواده آسان نبوده است. رضوانه میگوید دخترش مرتب به او میگوید: «مادر، من هشت سال درس خواندم و حالا فقط در خانه ماندهام.»
در گذرگاه اسلامقلعه، عبدالغنی قاضیزاده، مقام ارشد طالبان، گفت روزانه دستکم ۲۰ تا ۴۰ خانواده، از جمله زنان و دختران، بهصورت داوطلبانه به افغانستان بازمیگردند. به گفته او، دستمزدهایی که مهاجران در ایران دریافت میکنند دیگر برای تأمین هزینههای اولیه زندگی کافی نیست و برخی کارگران نیز از پرداخت نشدن دستمزدهایشان شکایت دارند.
