عصر ایران: مهاجران افغانستانی در ایران در پی وخامت اوضاع اقتصادی در ایران در پی جنگ، به کشورشان باز می گردند.
خبرگزاری رویترز در گزارشی میدانی از مرز" اسلام قلعه"، از موج بازگشت هزاران مهاجر افغانستانی از ایران به کشورشان خبر داده است.
بر اساس این گزارش:
مهاجران افغان که در ایران بر اثر جنگ و مشکلات اقتصادی فقیر شدهاند، به افغانستان باز می گردند.
محمد سعید تازه ۱۸ ساله شده بود که در سال ۲۰۲۱، همزمان با بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان، به همراه والدین و خواهر و برادر کوچکترش به ایران گریخت.
اکنون سعید و خانوادهاش جزو هزاران نفری هستند که برای فرار از بحران اقتصادی ایران — که ناشی از تنشها با ایالات متحده و اسرائیل است — به وطن خود بازگشتهاند.
سعید میگوید که خانوادهاش تقریبا دستخالی بازگشتند.
او گفت ارزش پول ایران چنان بهشدت سقوط کرد که پسانداز خانواده - که به ریال ایران نگهداری میشد - بیش از دوسوم ارزش خود را از دست داد.
برای دههها، اقتصاد صنعتی و بسیار بزرگتر ایران، راهی برای فرار افغانها از فقر - چه در دهه ۱۹۹۰ و چه دوباره از سال ۲۰۲۱ به بعد - و راهی برای گریز از حکومت سختگیرانه طالبان فراهم میکرد.
اکنون مشکلات اقتصادی در ایران به چنان وضعیتی رسیده که بسیاری از افغانها بازگشت را تنها گزینه خود میدانند. آنها به همراه همسران و دخترانشان بازمیگردند؛ آن هم با وجود محدودیتهای شدید علیه زنان در افغانستان، از جمله محدودیتهایی که برای تحصیل، سفر و اشتغال آنان اعمال میشود.
خبرنگاران رویترز یک هفته را در مناطق مرزی استان هرات افغانستان و استان همجوار آن، فراه، گذراندند و با کسانی که از ایران بازمیگشتند گفتگو کردند. اکثر این افراد وضعیت اقتصادی ایران را وخیم توصیف کردند.
در گذرگاه مرزی پرگردوغبار "اسلامقلعه" میان ایران و افغانستان، جریانی تقریبا پیوسته از مهاجرانِ در حال بازگشت، مراحل بررسی مدارک و تشریفات ثبتنام را طی میکردند.
ماموران مرزی افغان در کانتینرهای موقت مستقر بودند. افراد بازگشته هنگام ورود به وطن، با کوههای بیابانی و خشک و جادهای پر از چالهچوله مواجه میشدند؛ جادهای که به هرات، بزرگترین شهر غرب افغانستان، منتهی میشد.
بیشتر افغانهای بازگشته گفتند که پیش از تصمیم به بازگشت، ماهها بیکار بودهاند و زیر فشار تورم سرسامآور، کمرشان خم شده بود.
بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، قیمت کالاهای مصرفی نسبت به سال گذشته نزدیک به ۹۰ درصد افزایش یافته است؛ افزایشی که ناشی از تشدید تحریمها و محاصره دریایی توسط ایالات متحده است. محاصرهای که اخیرا باعث شده ایران عملا هیچگونه صادرات قابلتوجه نفت خام از طریق تنگه هرمز نداشته باشد.
تورم قیمت مواد غذایی حتی بالاتر بوده و به حدود ۱۳۰ درصد رسیده است؛ امری که باعث شده خرید نان، شیر و سایر اقلام ضروری روزبهروز دشوارتر و برای بسیاری غیرممکن شود.
سید جاوید قاضیخانی، مهاجری ۴۰ ساله، میگوید که در گذشته برخی فروشندگان افغانستانی در بازارهای ایران با فروش کالاها به قیمتی تقریبا دو برابرِ بهای خریدشان، سود کسب میکردند؛ اما تورم و از دست رفتن پساندازها — هم در میان ایرانیان و هم مهاجران افغانستانی - منجر به فروپاشی تقاضای مصرفکننده شد.
او گفت: "آنچه باقی ماند، کارگری روزمزد بود"؛ آن هم اغلب با همان دستمزدی که یک سال پیش پرداخت میشد.
بر اساس نظرسنجیهای "سازمان بینالمللی مهاجرت" (IOM)، تنها ۲۹ درصد از افغانستانیهایی که بهتازگی از ایران بازگشتهاند، اظهار داشتند که پس از کاهش حدود یکسومیِ میانگین درآمدشان نسبت به دوران پیش از بحران، همچنان پساندازی برایشان باقی مانده است.
بازگشت شمار بیشتری از زنان
بر اساس دادههای آژانس پناهندگان سازمان ملل، طی دو سال گذشته بیش از دو میلیون افغان ایران را ترک کردهاند. پیش از موج اخیر بازگشتکنندگان (که در بحبوحه جنگ کشور را ترک کردند)، اکثر افراد یا اخراج شده و یا تحت فشار مقامات ایرانی مجبور به ترک این کشور شده بودند.
اخراج اجباری همچنان یکی از دلایل اصلی بازگشت افغانهاست و مردانِ بدون همراه، مدتهاست که کانون اصلی توجه مقامات ایرانی بودهاند. با این حال، به گفته بازگشتکنندگان و دادههای سازمان بینالمللی مهاجرت (IOM)، در مقایسه با دوران پیش از بحران، اکنون در میان جمعیت افغانهای در حال بازگشت، زنان و خانوادههای کامل نیز به طور فزایندهای دیده میشوند.
برای بسیاری از مادران و دختران افغان که پس از تسلط طالبان بر افغانستان همچنان در ایران مانده بودند، بحران اقتصادی اخیر ایران آنها را با انتخابی تقریبا غیرممکن روبرو کرده است: یا در آنجا با فقر دست و پنجه نرم کنند، و یا به کشوری بازگردند که در آن - به گفته سازمان ملل - نیمی از زنان تنها یک یا دو بار در ماه از خانه خارج میشوند.
قوانین طالبان سفر زنان بدون همراهی سرپرست مرد را محدود کرده و آنها را از اشتغال در برخی حرفهها منع کرده است. طالبان میگوید که حقوق زنان را مطابق با قوانین شریعت اسلامی رعایت میکند.
عبدالجبارِ 44 ساله میگوید که نمیخواست همسر، دو دختر، نوه و مادرش را به افغانستان بازگرداند. خانواده آنها نزدیک به چهار دهه در ایران زندگی کرده بودند و جبار به عنوان کارگر نماکاری ساختمان مشغول به کار بود. این خانواده در کرمان و در نزدیکی یک پایگاه نظامی ایران، زندگی مرفه و آپارتمانی مدرن داشتند.
او در حالی که چهرهاش از گرمای تنور نانپزیِ تعبیهشده در تنها اتاقشان در افغانستان برافروخته بود، در مصاحبهای گفت: "همیشه میگفتم حتی اگر افغانستان تنها دو خیابان آنطرفتر هم باشد، به آنجا نخواهم رفت."
جبار میگوید زمانی که پایگاه نظامی مجاور بارها هدف اصابت موشک قرار گرفت و کار و کاسبی در بحبوحه جنگِ امسال از رونق افتاد، بستگانش او را به بازگشت تشویق کردند و وعده کار و امنیت در برابر موشکهای آمریکایی را دادند.
وقتی جبار تقریبا بدون هیچ وسایل یا پساندازی به افغانستان رسید، خویشاوندان اقلام ضروری را به او اهدا کردند و به او پول قرض دادند.
اکنون پس از گذشت دو ماه، او همچنان بیکار است و به دلیل ناتوانی در بازپرداخت بدهی، دیگر آن مهماننوازی اولیه را از سوی میزبانان حس نمیکند. این خانواده اکنون در خانهای خشتی و بسیار گرم با تنها یک اتاق زندگی میکنند که در آن پنلهای خورشیدی تنها منبع تامین برق هستند. فرشِ پر از گرد و غبارِ خانه نیز اهدایی بوده است. دختر 15 سالهاش، ستایش، که میخواهد طراح مد شود، دلتنگ زندگیاش در ایران است.
او گفت: "اگر میتوانستم، برمیگشتم؛ به خاطر تحصیلم و دوستانم."
راهاندازی مجدد کسبوکار تولید پنیر
عبدالغنی قاضیزاده، از مقامات ارشد دولت طالبان در مرز، گفت که روزانه دستکم 20 تا 40 خانواده، از جمله زنان و دختران، داوطلبانه از طریق گذرگاه "اسلامقلعه" بازمیگردند.
او گفت: "درآمدی که آنها کسب میکنند، دیگر برای تامین هزینههای اولیه زندگیشان کافی نیست."
وی افزود که بسیاری از کارگران افغان از اینکه کارفرمایان ایرانی دستمزدشان را پرداخت نمیکنند، شکایت داشتند: "همه گلایه دارند که پولشان [در ایران] مانده است."
سعید و مادرش، رضوانه جامیِ 42 ساله، میگویند زمانی که در سال 2021 به ایران رسیدند، کسبوکاری برای تولید پنیر پیتزا راه انداختند. در ابتدا کارشان رونق گرفت و خانواده مشتریان وفاداری پیدا کرد.
با بالا گرفتن تنشها میان آمریکا و ایران در سال جاری و جهش تورم، مواد غذایی چنان کمیاب شد که جامی میگوید برای تامین مواد اولیه مورد نیاز کسبوکار، از جمله شیر، با مشکل مواجه شده بود.
او گفت: "دیگر نمیتوانستم تولید را ادامه دهم"؛ وضعیتی که سرانجام خانواده را مجبور کرد پنج ماه پیش به کشور بازگردند.
جامی و سعید میگویند آخرین پسانداز خود را صرف خرید تجهیزات جدید آشپزخانه در افغانستان کرده و تولید پنیر پیتزا را در خانه جدیدشان از سر گرفتهاند.
این خانواده فرصتی تجاری در افغانستان میبیند، جایی که پنیر پیتزای باکیفیت کالایی کمیاب است. آنها میگویند با دخترانی همکاری میکنند که در کشورهای دیگر در سن تحصیل بودند، اما تحت قوانین طالبان، از ادامه تحصیل پس از کلاس ششم و ورود به دانشگاه محروم شدهاند.
جامی میگوید از زمان بازگشتشان به افغانستان در پنج ماه پیش، دختر 17 سالهاش بیش از همه با این وضعیت دشوار دستوپنج نرم کرده است.
جامی گفت: "او مدام به من میگوید: "مادر، من هشت سال درس خواندم و حالا فقط در خانه ماندهام." کاری از دستم برنمیآید جز اینکه به او بگویم: "صبر داشته باش. خدا بزرگ است."
