این ۹ منطقه تهران در مسیر گسل زلزله نیستند

روزنامه اعتماد: زمین لرزه ۴.۶ ریشتری هفته قبل در پردیس و در جوار تهران، بحث درباره میزان خطر‌پذیری پایتخت در مقابل زلزله را پررنگ کرد. مرکز لرزه‌نگاری کشوری، در جدولی از زمین لرزه‌های با بزرگای ۴ و بالاتر در ماه‌های فروردین و اردیبهشت امسال، فقط زلزله‌های بعد از ظهر ۲۸ فروردین (بومهن ساعت ۱۵ و ۲۸ دقیقه در عمق ۸ کیلومتری زمین و با بزرگای ۴.۱) شامگاه ۲۲ اردیبهشت (پردیس ساعت ۲۳ و ۴۶ دقیقه در عمق ۱۰ کیلومتری زمین با بزرگای ۴.۶) و بامداد ۲۳ اردیبهشت (پردیس ساعت ۱۲ و ۲۶ دقیقه در عمق ۸ کیلومتری با بزرگای ۴) را ثبت کرد درحالی که از شامگاه ۲۲ تا بامداد ۲۳ اردیبهشت ۷ پس‌لرزه با بزرگای کمتر از ۳.۴ هم در همین منطقه رخ داد. تهران، هم بابت تعداد گسل‌ها، هم به دلیل وسعت بافت فرسوده و هم به دلیل تراکم بالای جمعیت ساکن، شهری با میزان خطرپذیری بالا در مقابل زمین لرزه است. سال ۱۳۹۷، مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، نقشه‌ای از موقعیت گسل‌های تهران در ۳۵۴ محله پایتخت تهیه کرد و به شهرداری تهران تحویل داد. 

در این نقشه، گسل‌های تهران شامل گسل مشا-‌فشم (به طول 400 کیلومتر از جنوب‌غربی شاهرود تا آبیک در غرب)، گسل شمال تهران (به طول 75 تا 108 کیلومتر از شرق دره لشکرک در شمال شرقی تهران تا شمال بزرگراه تهران-کرج و شهر کرج)، گسل جنوب ری (در جنوب تهران به طول 28 کیلومتر)، گسل شمال ری (انشعاب به فاصله 3 تا 5 کیلومتر از گسل جنوب ری و با طول حدود 16.5 کیلومتر، حوالی عظیم‌آباد در کناره جنوبی بزرگراه ری، بهشت‌زهرا)، گسل معکوس آهار (یکی از سه شاخه فرعی گسل مشا-فشم در ناحیه آهار)، گسل معکوس امامزاده داوود (عبور از حوالی امامزاده داوود تا ولنجک و الحاق به گسل شمال تهران)، راندگی پورکان-وردیج (از حوالی پورکان در مسیر جاده کرج-چالوس تا وردیج و شمال کن و فرحزاد)، گسل کهریزک (به طول بیش از 40 کیلومتر، از شمال سلطان‌آباد در غرب تا کهریزک و شمال شمس‌آباد در شرق)، راندگی نیاوران (با طول حدود 13 کیلومتر، از سعادت‌آباد تا نیاوران و شمال اقدسیه)، گسل محمودیه، گسل شبان کوثر (به طول 3 کیلومتر، در شمال تهرانپارس)، گسل شرق (از شرق تهران تا اراضی سرخه حصار و امتداد در بزرگراه بابایی تا مجیدیه و سیدخندان) و گسل ملاصدرا (امتداد از خیابان شریعتی تا میرداماد و ونک و سعادت‌آباد و شهرک غرب) هستند. 

شرکت‌های بیمه به استناد همین نقشه، نام گسل‌های دیگری ازجمله پارچین، لویزان و پردیسان به عنوان گسل‌های اصلی و پرخطر و با قابلیت ایجاد زلزله بالای 6ریشتر، گسل‌های تلویزیون (جام‌جم) ونک پارک، داوودیه، جنت‌آباد شمالی، باغ فیض، فرحزاد، عباس‌آباد، نارمک، چیتگر، طرشت و بلوار کاج به عنوان گسل‌های متوسط با قابلیت ایجاد زلزله بالای 5 ریشتر و گسل‌های تخت‌طاووس، ولنجک، اوین، دانشگاه شهید بهشتی، شهرک بوعلی، انقلاب، تنباکویی و قیطریه به عنوان گسل‌های فرعی با قابلیت ایجاد زلزله با قدرت کمتر از 5ریشتر را هم مطرح کردند. 

طبق این نقشه، معلوم شد که 9 منطقه پایتخت (مناطق 1، 2، 3، 4، 5، 13، 15، 20 و 22) به دلیل قرار‌گیری در محدوده گسل‌های اصلی و فعال، نسبت به سایر مناطق با مخاطرات بیشتری مواجهند و 9 منطقه (مناطق 8، 9، 10، 11، 12، 14، 16، 17 و 18) اگرچه در پهنه گسل‌های اصلی (گسل‌های با طول بیش از 10 کیلومتر)، متوسط (گسل‌های با طول بین 5 تا 10 کیلومتر) و فرعی (گسل‌های با طول کمتر از 5 کیلومتر) نیستند و از نظر فاصله با پهنه گسلی، کم‌خطر محسوب می‌شوند اما به دلیل وجود شمار بالایی از ساختمان‌های قدیمی غیرمقاوم و تمرکز بافت فرسوده در این مناطق، از نظر میزان مقاومت لرزه‌ای، با مخاطرات زیادی مواجهند، چنان‌که طبق اعلام رییس بخش زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، از مجموع حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار پلاک ساختمانی در پایتخت، حدود ۲۵۰ هزار پلاک در مناطقی مانند دارآباد، ولنجک، جماران، تجریش، فرحزاد، منطقه ۱۲، محدوده بازار، مناطق ۱۷، ۱۸ و ۱۹ در محدوده بافت فرسوده قرار گرفته‌اند. 

هنوز معلوم نیست که این نقشه در این 8 سال تا چه حد توسط شهرداری مناطق 22گانه پایتخت مورد توجه بوده و تا چه حد، تاب‌آوری مناطق واقع روی گسل‌های اصلی یا متوسط، در ساخت و سازهای جدید برآورد و الزامی شد اما زمین لرزه‌های هفته گذشته پایتخت به دلیل کانون زلزله در پردیس، برای مناطق شمال و شرق تهران تا پاکدشت و ورامین و شهر قدس که در مجاورت یا روی گسل مشا-فشم، گسل شمال تهران، گسل شرق و گسل شبان کوثر قرار گرفته‌اند، بسیار محسوس بود. 

به دنبال زمین لرزه 4.6 ریشتری هفته قبل که پرقدرت‌ترین بین 9 زمین لرزه در طول 24 ساعت بود، مهدی زارع که استاد زلزله‌شناسی پژوهشگاه بین‌المللی زلزله است، در گفت‌وگو با خبرآنلاین و خبرگزاری مهر، به سابقه لرزه‌خیزی در پهنه شرق تهران (دماوند، رودهن و بومهن) اشاره کرد. زلزله ویرانگر ۱۲۰۹ شمسی در مناطق دماوند و شمیرانات و بخش شرقی تهران با بزرگای تخمینی ۷.۱ بر اثر فعالیت شاخه شرقی گسل مشا و محل تلاقی آن با گسل شمال تهران، زلزله ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۹ دماوند با بزرگای ۵.۱ با کانون گسل مشا و 9 زمین لرزه از عصر سه‌شنبه 22 اردیبهشت تا بامداد چهارشنبه 23اردیبهشت از اشاره‌های زارع بود و همچنین گفت که شرق تهران (پردیس رودهن و دماوند) به دلیل تلاقی گسل مشا و گسل شمال تهران، قابلیت بالای لرزه‌زایی دارد. زارع همچنین گفت که وقوع دو زمین‌لرزه با بزرگای بیش از ۴ از ابتدای سال ۱۴۰۵ در منطقه پردیس-بومهن تهران، نشان‌دهنده تداوم آزادسازی انرژی در منطقه‌ای است که تحت تاثیر مستقیم فعالیت دو گسل بسیار مهم و خطرناک مشا و شمال تهران است. به گفته زارع، انتهای شرقی گسل شمال تهران با پتانسیل لرزه‌زایی بالا و تاثیر‌گذاری قابل‌توجه بر شرق تهران، از 10 کیلومتری شمال پردیس عبور می‌کند و به محدوده روستای کلان لواسانات می‌رسد و گسل مشا هم یکی از طویل‌ترین و فعال‌ترین گسل‌های جنوب البرز مرکزی است که از 10 کیلومتری شمال پردیس در روستای کلان با گسل شمال تهران تلاقی دارد و تلاقی گسل مشا با گسل شمال تهران در منطقه لواسان سبب شده که بیشترین تراکم ریزلرزه‌ها در استان تهران متعلق به همین منطقه باشد. زارع در ادامه صحبت خود با هشدار درباره مخاطرات ثانویه برای منطقه شرق تهران به دلیل ویژگی‌های توپوگرافی و زمین شناختی خاص، گفت که وقوع 3 زمین‌لرزه با بزرگای 4 و بیش از 4، آن‌هم ظرف یک ماه (از 28 فروردین تا 23 اردیبهشت امسال) در شرق تهران، موید فعال بودن گسل‌های نزدیک پردیس و بومهن و به خصوص، فعالیت دایمی گسل مشاست درحالی که بارگذاری جمعیتی بالا در مسکن مهر پردیس و ساخت‌وسازهای گسترده در ارتفاعات، یک خطر جدی در این منطقه مجاور پایتخت محسوب می‌شود.