طلا برای نسلهای مختلف فقط یک فلز گرانبها نبوده است. پیش از آنکه بانکهای مرکزی، اسکناسهای امروزی و نظامهای پولی جدید شکل بگیرند طلا خود پول بود و حتی پس از کنار رفتن استاندارد طلا نیز یکی از مهمترین ابزارهای ذخیره ارزش باقی ماند. به گزارش روز نو قیمت آن بالا و پایین میرود و خود از نوسان مصون نیست، اما افق زمانی بلندمدت، ویژگی کمیابی و پذیرش جهانی آن را بهیکی از معیارهای تاریخی سنجش قدرت پولها تبدیل کرده است. از همین منظر مقایسه ریال با طلا تصویری متفاوت از آنچه صرفا در نمودار دلار یا تورم دیده میشود پیش روی ما میگذارد.
پول ایران طی نزدیک بههفت دهه از فراز و فرودهای کمنظیری عبور کرده؛ از درآمدهای نفتی و سیاست تثبیت نرخ ارز گرفته تا انقلاب و جنگ، بازسازی، تعدیل اقتصادی، جهشهای نفتی، تحریمهای بینالمللی، توافق هستهای و خروج آمریکا از آن، بحرانهای ارزی و در سالهای اخیر افزایش نااطمینانیهای سیاسی و نظامی. پشت هر جهش قیمت، مجموعهای از سیاستهای اقتصادی، محدودیتهای خارجی، رفتار دولتها، درآمدهای نفتی و انتظارات جامعه قرار گرفته، اما اگر همه این تاریخ را با یک معیار ثابت بسنجیم چه میبینیم؟ اگر بپرسیم یک ایرانی برای خرید همان یک اونس طلا در سال۱۳۳۸ چند تومان نیاز داشت و امروز چند تومان باید بپردازد پاسخ ابعاد دیگری از سرگذشت ریال را آشکار میکند: ۲۶۸تومان در آغاز این روایت و نزدیک بهیکمیلیارد تومان در انتهای آن.
از ۲۶۸تومان تا یک میلیارد؛ روایت ۶۸ساله اونس طلا
در سال۱۳۳۸ متوسط نرخ دلار در بازار غیررسمی ایران حدود ۷تومان و ۶ریال بود و اونس جهانی طلا در محدوده ۳۵دلار قرار داشت. حاصل ضرب این دو عدد نشان میدهد یک اونس طلا در آن سال تقریبا ۲۶۸تومان قیمت داشت. عددی که امروز حتی با قیمت یک کالای معمولی قابل مقایسه نیست آن زمان معادل ارزش یک اونس کامل طلا بود. مسیر بعدی بهتدریج شکل دیگری پیدا کرد. در سال۱۳۵۷ قیمت تومانی یک اونس بهحدود ۲هزارو۱۰۰تومان رسید. در۱۳۶۸ این عدد از ۴۶هزارتومان عبور کرد، در۱۳۷۶ بهحدود ۱۵۱هزار تومان و در۱۳۸۴ بهحدود ۴۳۸هزارتومان رسید. تا اینجا هنوز ازمیلیون صحبت نمیشد، اما از دهه ۱۳۹۰ مقیاس اعداد عوض شد. در سال۱۳۹۲ برای یک اونس حدود ۴میلیون و ۲۰۰هزار تومان لازم بود.
در۱۴۰۰ این رقم بهحدود ۴۸میلیون تومان رسید و در۱۴۰۳ از ۱۷۹میلیون تومان عبور کرد. پایان۱۴۰۴ با استفاده از آخرین نرخ اسفند قیمت محاسباتی اونس بهبیش از ۷۰۰میلیون تومان رسید و در ۱۷شهریور۱۴۰۵ با دلار آزاد بیش از ۲۲۵هزارتومانی بهحوالی یکمیلیاردتومان نزدیک شد. درمجموع قیمت تومانی اونس از۱۳۳۸ تاکنون نزدیک به۳میلیونو۷۰۰هزار برابر شده است. در همین مدت دلار حدود ۳۰هزاربرابر و اونس جهانی حدود ۱۲۵برابر شده است. تجزیه تغییرات نشان میدهد تقریبا ۶۸درصد این حرکت بلندمدت با تغییر نرخ ارز و حدود ۳۲درصد با افزایش جهانی قیمت طلا توضیح داده میشود.
پهلوی؛ زمانی که طلا میدوید و ریال هنوز ایستاده بود
نخستین فصل این روایت بخش قابل مشاهده دوره پهلوی در دادههای وزارت اقتصاد یعنی سالهای۱۳۳۸تا۱۳۵۷ است. در ابتدای این دوره یک اونس طلا حدود ۲۶۸تومان قیمت داشت و ۱۹سال بعد این رقم بهحدود ۲هزار و ۱۲۳ تومان رسید؛ بنابراین قیمت تومانی یک اونس در این فاصله نزدیک به۹/۷ برابر یا حدود ۶۹۱درصد افزایش یافت، اما پشت این رشد داستانی کاملا متفاوت از بسیاری از دورههای بعد قرار دارد. نرخ دلار در این فاصله فقط از حدود ۶/۷ تومان بهحوالی ۱۰ تومان رسید یعنی چیزی نزدیک به۳۲/۱ برابر. درمقابل قیمت جهانی طلا از حدود ۳۵ دلار بهبیش از ۲۱۲دلار افزایش یافت و بیش از ششبرابر شد.
تجزیه تغییرات نشان میدهد حدود ۸۷درصد افزایش قیمت تومانی اونس در این دوره از تحولات خود بازار جهانی طلا و تنها حدود ۱۳درصد از تغییر نرخ ارز ناشی شده است. این تفاوت بدون دیدن تحولات نظام پولی جهان قابل فهم نیست. دهه۱۹۷۰ دوره فروپاشی نظام برتونوودز، قطع تبدیل دلار بهطلا، تورم جهانی و شوکهای نفتی بود و طلا یکی از بزرگترین جهشهای تاریخی خود را تجربه کرد؛ بنابراین هشتبرابرشدن تقریبی قیمت تومانی اونس در این مقطع را نمیتوان بهمعنای هشتبرابرشدن ضعف ریال دانست. در این بخش از تاریخ طلا عمدتا بهاین دلیل در ایران گران شد که خود طلا در جهان گران شده بود. این نسبت بعدها کاملا وارونه شد. نرخ ارز بهتدریج از بازیگر فرعی بهعامل اصلی تعیینکننده قیمت تومانی طلا تبدیل شد.
موسوی؛ جنگ، ارز و اونس ۴برابری
دولت میرحسین موسوی در یکی از استثناییترین دورههای اقتصاد معاصر ایران فعالیت کرد؛ دورهای که بخش عمده آن با جنگ ایران و عراق، محدودیت منابع ارزی، نظام چندنرخی ارز و کنترلهای گسترده اقتصادی همراه بود. دادهها نیز نشان میدهند که در این دوره مسیر قیمت تومانی طلا بیش از آنکه تحت تاثیر بازار جهانی باشد از تحولات ریال تاثیر گرفت.
در حوالی آغاز این دوره قیمت محاسباتی یک اونس طلا حدود ۱۱هزار و ۱۵۰ تومان بود. در پایان دوره این رقم بهبیش از ۴۶هزار تومان رسید یعنی بهای یک اونس در اقتصاد ایران نزدیک به۱۵/۴برابر شد و رشدی در حدود ۳۱۵درصد را ثبت کرد، اما جالبترین بخش ماجرا با باز کردن دو جزء این افزایش دیده میشود. نرخ دلار در همین فاصله تقریبا ۴۷/۴ برابر شد درحالیکه قیمت جهانی اونس نهتنها افزایش نیافت بلکه حدود ۷درصد کاهش پیدا کرد.
بههمیندلیل در تجزیه تغییر قیمت تومانی طلا، سهم نرخ ارز بهحدود ۱۰۵درصد میرسد و سهم طلای جهانی حدود منفی ۵درصد است. سهم بالاتر از ۱۰۰درصد بهمعنای خطای محاسباتی نیست بلکه معنایش این است که بازار جهانی طلا در جهت مخالف حرکت کرده و بخشی از اثر افزایش نرخ ارز را کاهش داده است. اگر طلای جهانی در این دوره ثابت میماند، رشد قیمت تومانی اونس حتی اندکی بیشتر میشد؛ بنابراین نخستین دوره پس از انقلاب که در این بررسی قرار میگیرد یک نشانه روشن دارد: موتور افزایش قیمت طلا از خارج بهداخل منتقل شده بود؛ از قیمت جهانی اونس بهنرخ ارز ایران.
هاشمی؛ طلای جهانی ارزان و طلا در ایران ۳برابر شد
شاید یکی از گویاترین تناقضهای کل این بررسی متعلق بهدوره اکبر هاشمیرفسنجانی باشد. اقتصاد ایران پس از پایان جنگ وارد دوره بازسازی شد؛ سیاستهای تعدیل اقتصادی، نیاز گسترده بهواردات، بدهیهای خارجی و تغییرات در سیاست ارزی از مهمترین ویژگیهای این سالها بودند. نتیجه این تحولات در رابطه ریال و طلا بهوضوح دیده میشود.
در آغاز این دوره قیمت یک اونس طلا بهپول ایران حدود ۴۶هزارتومان بود. در پایان دولتهاشمی این رقم بهبیش از ۱۵۱هزارتومان رسید. بهاین ترتیب قیمت اونس تومانی ۲۷/۳ برابر شد و رشدی حدود ۲۲۷درصدی را تجربه کرد. این اتفاق درحالی رخ داد که طلای جهانی در همین فاصله نهتنها گران نشده بلکه حدود ۱۷درصد ارزانتر شد. درمقابل نرخ دلار در بازار ایران نزدیک به۹۶/۳ برابر شد. نتیجه این ترکیب از نظر آماری خیرهکننده است: سهم نرخ ارز از تغییر قیمت تومانی اونس بهحدود ۱۱۶درصد میرسد و سهم طلای جهانی منفی ۱۶درصد است. این اعداد یک روایت ساده دارند. در دورههاشمی بازار جهانی طلا در عمل بخشی از فشار افزایش قیمت طلا در ایران را مهار کرد. اگر قیمت جهانی اونس ثابت میماند رشد قیمت تومانی آن بیشتر از مقداری بود که در واقع ثبت شد؛ بنابراین در این دوره دیگر نمیتوان جهش قیمت طلا را بهبازار جهانی نسبت داد. طلای جهان ارزان شده بود، اما ایرانیان برای همان مقدار طلا بیش از سه برابر پول میپرداختند. فاصله میان این دومسیر تقریبا تماما در نرخ ارز شکل گرفته بود.
خاتمی؛ دورهای که دلار و طلا باهم بالا رفتند
دوره محمد خاتمی در مقایسه با دو دوره پیش از خود ترکیب متفاوتی از افزایش قیمت طلا را نشان میدهد. دیگر نه با کاهش محسوس اونس جهانی مانند دورههاشمی مواجهیم و نه افزایش قیمت تومانی طلا تقریبا بهطور کامل از نرخ ارز تغذیه میشود. این بار هردومتغیر در یک جهت حرکت کردند. در ابتدای این دوره قیمت یک اونس طلا در ایران حدود ۱۵۱هزارتومان بود. هشتسال بعد این عدد بهحدود ۴۳۸هزار تومان رسید یعنی قیمت تومانی اونس تقریبا ۹/۲ برابر شد و رشدی نزدیک به۱۹۰درصد داشت. در همین فاصله نرخ دلار حدود ۸۹/۱ برابر شد و طلای جهانی نیز تقریبا ۵۳/۱ برابر افزایش یافت. تجزیه این تغییر نشان میدهد حدود ۶۰درصد افزایش قیمت تومانی اونس از مسیر نرخ ارز و نزدیک به۴۰درصد از مسیر صعود قیمت جهانی طلا شکل گرفته است.
از این نظر دوره خاتمی یکی از متوازنترین دورههای بررسی شده است. هنوز نرخ ارز سهم بزرگتری دارد، اما فاصله آن با عامل جهانی بهاندازه دولتهای موسوی، هاشمی یا روحانی نیست. در عین حال مقیاس اعداد هنوز با آنچه اقتصاد ایران از اوایل دهه۹۰ بهبعد تجربه کرد فاصله زیادی داشت. در پایان دولت خاتمی یک اونس طلا هنوز با کمتر از نیممیلیون تومان قابل خرید بود. تنها هشت سال بعد این عدد از ۴میلیونتومان عبور کرد و هشتسال پس از آن بهحدود ۴۸میلیونتومان رسید. دوران جهشهای بزرگ در راه بود.
احمدینژاد؛ آغاز جهشهای بزرگ
اگر تا دولت خاتمی تغییر قیمت تومانی اونس عمدتا با ضریبهای دو، سه یا چهار برابر سنجیده میشد دوره محمود احمدینژاد مقیاس تازهای را وارد داستان کرد. قیمت یک اونس طلا که در آغاز این دوره حدود ۴۳۸هزارتومان بود درپایان آن بهحدود ۴میلیون و ۲۰۰هزار تومان رسید یعنی اونس تومانی در هشتسال تقریبا ۶/۹ برابر شد؛ رشدی در حدود ۸۵۷درصد، اما برخلاف دوره هاشمی این جهش محصول یک عامل نبود. نرخ دلار طی این سالها حدود ۵۲/۳ برابر شد و همزمان قیمت جهانی اونس نیز نزدیک به۷۲/۲ برابر افزایش پیدا کرد؛ بنابراین دوموتور بهطور همزمان قیمت تومانی طلا را بالا بردند.
براساس تجزیه تغییرات حدود ۵۶درصد حرکت قیمت از نرخ ارز و حدود ۴۴درصد از افزایش جهانی طلا ناشی شد. این یکی از بالاترین سهمهای طلای جهانی در میان دولتهای پس از انقلاب است.
زمینه تاریخی نیز با اعداد همخوانی دارد. بخش نخست دولت احمدینژاد با درآمدهای بالای نفتی و ثبات نسبی نرخ ارز همراه بود، اما در سالهای پایانی، تشدید تحریمهای هستهای و محدودیتهای ارزی بهجهش بازار ارز منجر شد. همزمان بحران مالی جهانی و سیاستهای پولی اقتصادهای بزرگ نیز طلا را در بازار جهانی بهسطوح تاریخی رساند.
درنتیجه قیمت طلا در ایران از هر دو جهت تحت فشار قرار گرفت. برای نخستینبار در این روایت هم ریال باسرعت عقب نشست و هم طلا در جهان با قدرت بالا رفت. حاصل جهش تقریبا ۱۰برابری اونس تومانی بود.
روحانی؛ ۱۰۰۰درصد رشد و ۸برابرشدن دلار
بزرگترین رشد تجمعی قیمت تومانی اونس در میان دولتهای کامل مورد بررسی بهدوره حسن روحانی تعلق دارد. در آغاز این دوره یک اونس طلا در بازار ایران حدود ۴میلیون و ۲۰۰هزار تومان ارزش داشت. در پایان هشت سال همان اونس بهحدود ۴۸میلیون تومان رسیده یعنی قیمت تومانی طلا ۴۵/۱۱ برابر و بیش از ۱۰۴۴درصد افزایش یافت، اما برخلاف دوره احمدینژاد عامل جهانی سهم محدودی در این جهش داشت. قیمت اونس در بازارهای جهانی طی این فاصله تنها حدود ۳۸/۱ برابر شد و در مقابل نرخ دلار در ایران بیش از ۲۷/۸ برابر افزایش یافت. حاصل تجزیه سهم تقریبا ۸۷درصدی نرخ ارز و تنها ۱۳درصدی طلای جهانی از تغییر قیمت تومانی اونس است.
در سالهای نخست دولت روحانی، توافق هستهای و کاهش بخشی از نااطمینانیها دورهای از ثبات نسبی بازار ارز را رقم زد، اما خروج ایالات متحده از برجام در سال۱۳۹۷، بازگشت تحریمهای نفتی و مالی، کاهش دسترسی ارزی و افزایش انتظارات تورمی، مسیر نرخ ارز را تغییر داد. شوک کرونا نیز در سالهای پایانی بهمجموعه فشارها اضافه شد. عدد نهایی شدت این تغییر را بهتر از هر توصیفی نشان میدهد: چیزی که در ابتدای این دولت با حدود ۴میلیون تومان خریداری میشد درپایان دوره نزدیک به۴۸میلیون تومان قیمت داشت. طلای جهانی تنها ۳۸درصد گرانتر شده بود، اما قیمت آن برای دارنده ریال بیش ازهزاردرصد بالا رفته بود.
رییسی؛ ۵/۳برابرشدن اونس در ۳سال
دوره ابراهیم رییسی بهدلیل کوتاهتربودن با دولتهای هشتساله قابل مقایسه مستقیم نیست، اما حتی در همین دوره حدود سهساله نیز حرکت قیمت طلا قابلتوجه بود. قیمت یک اونس که در آغاز دوره نزدیک به۴۸میلیون تومان بود تا سال ۱۴۰۳ بهحدود ۱۷۹میلیون تومان رسید.
درنتیجه قیمت تومانی اونس حدود ۷۴/۳ برابر شد و افزایشی نزدیک به۲۷۴درصد را ثبت کرد.
دو عامل در این حرکت نقش داشتند، اما همچنان نرخ ارز عامل غالب بود. نرخ دلار در این فاصله حدود ۶۱/۲ برابر شد و قیمت اونس جهانی نیز تقریبا ۴۳/۱ برابر افزایش یافت. برآورد سهم عوامل نشان میدهد نزدیک به۷۳درصد تغییر قیمت تومانی طلا بهنرخ ارز و حدود ۲۷درصد بهافزایش جهانی قیمت اونس مربوط بوده است.
این دوره با تداوم تحریمها، مذاکرات بینتیجه برای احیای توافق هستهای، افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی و در نهایت تشدید تنشهای منطقهای همراه بود. ازسوی دیگر بازار جهانی طلا نیز وارد یک دوره صعودی تازه شد و افزایش خرید بانکهای مرکزی و نااطمینانیهای جهانی از آن حمایت کرد، اما باز هم مقایسه دو عدد تعیینکننده است: طلای جهانی حدود ۴۳درصد افزایش یافت در حالی که قیمت همان طلا برای ایرانیان ۲۷۴درصد بالا رفت. فاصله میان این دو نرخ بار دیگر ردپای ریال را نشان میدهد.
