آمریکا اعلام کرده است عملیات طرد اقتصادی را علیه ایران و تمام شرکای تجاری آن شروع کرده است؛ کارزار گستردهای که گفته میشود اولین ترکش آن قطع مبادلات تجاری و مالی امارات با ایران بوده است و حالا گزارشهایی از تشدید فشار آمریکا بر عراق، عمان و چین هم برای قطع مبادلات تجاری با ایران شنیده میشود.
عملیات طرد اقتصادی علیه تهران
به گزارش روز نو آمریکا اعلام کرد از روز دوشنبه دوم شهریور اقدامات گستردهای علیه اقتصاد ایران انجام خواهد داد. دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا اعلام کرد یک کارزار اقتصادی گسترده علیه ایران و هر نهاد یا کشوری که با حکومت ایران همکاری اقتصادی داشته باشد، آغاز خواهد کرد.
او در شبکه اجتماعی تروثسوشال نوشت: «همچنین اعلام میکنم هر کشوری که به مؤسسات مالی، شرکتها، فرودگاهها یا نهادهای دولتی خود اجازه دهد، هر نوع مسیر حیاتی برای ایران فراهم کنند، خود با پیامدهای اقتصادی عظیمی روبهرو خواهد شد.
قاچاق نفت، خطوط مبادله مالی، انتقال نقدی پول، صرافیها، ثبت کشتیها و شرکتهای پوششی، همه اینها باید همین حالا متوقف شوند. شما میدانید منظورم چه کسانی هستند».
همچنین اسکات بسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده آمریکا این اقدام را «عملیات طرد اقتصادی» نامید و توضیح داد هدف این عملیات «قطع تمام شریانهای حیاتی اقتصادی» ایران است.
او تأکید کرده است: «کسانی که در کنار ایالات متحده بایستند از ثمرات شراکت با ما بهرهمند خواهند شد، اما کسانی که خود را به تهران گره میزنند، باید انتظار داشته باشند در انزوای ایران شریک شوند». وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرد تیمهایی از وزارت خارجه آمریکا در حال رایزنی با همتایان خود در سراسر جهان هستند که این تحریمها را اعمال کنند و ریسک دورزدن تحریم را برای ایران بالا ببرند. همچنین بر اساس اعلام این وزارتخانه، آمریکا بنا دارد به هر کشور یک جدول زمانی مشخص بدهد تا فعالیتهای مرتبط با ایران که شناسایی شدهاند، متوقف شود.
بر این اساس، هر نهادی که پولشویی یا دورزدن تحریمها را از طرف ایران تسهیل کند، با خطر قطع دسترسی به سیستم مالی ایالات متحده مواجه خواهد شد. همچنین دامنه شمول تحریمهای ثانویه برای کسانی که به تجارت با رژیم ایران ادامه میدهند گسترش یافته و سرعت اجرای اقدامات قهری ایالات متحده را تسریع خواهد کرد.
وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرده است تصمیماتی را علیه پنج بخش حیاتی شامل داراییهای دیجیتال، فناوری، طلا، هوانوردی و کشتیرانی صادر کرده است. در همین زمینه دفتر کنترل داراییهای خارجی (اوفک) نزدیک به ۶۰ نهاد، فرد و کشتی را در حوزههای مختلف تحریم کرده است.
اوفک همچنین چندین مجوز عمومی را که پیش از این اجازه پرداخت برخی حوالهها به ایران و دسترسی ایرانیان به سیستم فرهنگی و دانشگاهی ایالات متحده را میداد، به حالت تعلیق درآورد و دستورالعملهای بیشتری را در مورد ریسکهای تحریمی تسلیمشدن در برابر خواستههای ایران درباره کشتیرانی در تنگه هرمز صادر کرد.
فشار آمریکا بر چین
در همین زمینه ایلنا به نقل از روزنامه عبری جروزالمپست، در گزارشی نوشته است هدف قراردادن پالایشگاههای مستقل چین، تشدید فشار بر شبکههای دورزدن تحریمها، محدودکردن مسیرهای زمینی و اعمال تعرفه علیه شرکای تجاری ایران را مهمترین گزینههای پیشروی واشینگتن عنوان کرده است.
بر اساس این گزارش، آمریکا برای تشدید فشار اقتصادی بر ایران چهار گزینه را بررسی میکند؛ گزینههایی که هرچند میتواند محدودیتهای بیشتری بر تجارت تهران ایجاد کند، اما همزمان خطر درگیری تجاری واشینگتن با چین و چالشهای سیاسی با کشورهای همسایه ایران را افزایش میدهد.
یکی از گزینههای مطرح، اعمال تحریمهای ثانویه علیه پالایشگاههای مستقل چین است که بخش قابل توجهی از نفت صادراتی ایران را خریداری میکنند. در این گزارش قید شده است آمریکا همچنین میتواند بانکهای چینی تسهیلکننده این معاملات را هدف قرار دهد؛ اقدامی که البته خطر تشدید رویارویی تجاری واشینگتن و پکن را به همراه دارد و واشینگتن همچنین میتواند دامنه تحریمها را به افراد و شرکتهای واسطه در چین و کشورهای حاشیه خلیج فارس گسترش دهد تا امکان ایجاد شرکتهای پوششی و تأمین مالی واردات برای ایران دشوارتر شود.
قراردادن بخش هوانوردی در فهرست تحریمها نیز از دیگر گزینههای مطرح برای محدودکردن انتقال پول و تجارت است. گزینه دیگر به ادعای این رسانه عبری، تلاش برای هماهنگکردن کشورهای همسایه ایران از جمله عراق، ترکیه، پاکستان و جمهوری آذربایجان برای تشدید محدودیتهای زمینی است؛ طرحی که با وجود اهرمهای فشار آمریکا بر برخی از این کشورها، با موانع سیاسی و لجستیکی جدی روبهرو خواهد بود.
چهارمین گزینه، استفاده از تعرفههای گمرکی به عنوان ابزار تنبیهی علیه کشورهایی است که به همکاری تجاری یا نظامی با ایران ادامه میدهند؛ رویکردی که برخی طرحهای مطرحشده در کنگره آمریکا نیز آن را دنبال میکنند.
امارات و قطع تجارت با ایران
حالا به نظر میرسد آمریکا برای تشدید فشار اقتصادی بر ایران، همسایگان را زیر فشار قرار داده است.
شامگاه سهشنبه ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ وزارت دفاع امارات گزارش داد دو موشک بالستیک شلیکشده از ایران را شناسایی کرده که یکی از موشکها به خارج از آبهای سرزمینی این کشور و دیگری در آبهای امارات سقوط کرده است.
در توضیحات وزارت دفاع امارات همچنین آمده بود ارزیابیها نشان میدهد هدف این موشکها، کشتیهای عبوری از تنگه هرمز بودهاند. ساعاتی پس از این گزارش، وزارت خارجه امارات متحده عربی اعلام کرد تمام مبادلات تجاری و تراکنشهای مالی با ایران تا اطلاع ثانوی متوقف میشود.
با این حال ایران ادعای امارات مبنی بر شلیک موشک بالستیک به حریم این کشور را رد و اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه آن را «ادعایی بیاساس» توصیف کرد. تصمیم امارات برای قطع مراودات تجاری و تراکنشهای مالی با ایران در شرایطی رخ داد که این کشور در سالهای گذشته به یکی از گلوگاههای مهم تجارت ایران تبدیل شده بود و پس از چین، بیشترین مراودات تجاری با ایران را داشت.
فاصله اندک چین و امارات در تجارت با ایران به حدی بود که در ۹ ماهه ابتدای سال گذشته، امارات چین را پشت سر گذاشت و به اولین صادرکننده کالا به ایران تبدیل شد.
براساس گزارش گمرک، در ۹ ماهه ابتدای سال ۱۴۰۴ امارات با ۱۳ میلیاردو ۵۳۳ میلیون دلار بیش از یکسوم واردات ایران را به خود اختصاص داده است و پس از آن چین با ۱۲ میلیاردو ۱۰۸ میلیون دلار و سهم ۲۷.۴درصدی، در فهرست دوم کشورهای عمده صادرکننده کالا به ایران قرار گرفت.
اهمیت امارات برای ایران صرفا به تجارت کالا محدود نبود، بلکه این کشور به مهمترین هاب مالی و ارزی تجارت خارجی ایران نیز تبدیل شده بود. برآوردها نشان میدهد حدود ۸۰ درصد ارز مورد نیاز واردات ایران از طریق بازار درهم امارات تأمین میشد.
در بسیاری از معاملات، یوآن چین ابتدا در امارات به درهم و سپس به دلار یا سایر ارزها تبدیل میشد. هزاران شرکت ایرانی یا وابسته به ایرانیان در دبی و مناطق آزاد امارات، در حوزههای حملونقل، تسویه ارزی، خدمات بانکی و تأمین مالی تجارت فعالیت میکردند و شبکهای گسترده از شرکتهای واسطه و صرافیها را شکل داده بودند.
تصمیم امارات برای قطع مبادلات تجاری و مالی با ایران از سوی والاستریت ژورنال در راستای تشدید فشار اقتصادی بر تهران توصیف شد. این رسانه نوشته است: «در حالی که دولت دونالد ترامپ از آغاز مرحلهای کمسابقه از فشار اقتصادی علیه ایران سخن میگوید، امارات متحده عربی به یکی از مهمترین بازیگران این راهبرد تبدیل شده است. محدودکردن مبادلات مالی و تجاری با تهران، تشدید کنترل بر شبکههای مستقر در دوبی و برخورد با مسیرهای دورزدن تحریمها میتواند یکی از مهمترین شریانهای اقتصادی ایران را تحت فشار قرار دهد؛ هرچند ابوظبی همچنان میکوشد این فشار را بهصورت تدریجی اعمال کرده و کانالهای سیاسی با تهران را کاملا نبندد».
عراق زیر فشار آمریکا
همچنین وبگاه السومریهنیوز در روز اول شهریور گزارش داد آمریکا بر عراق برای توقف واردات گاز از ایران فشار میآورد. براساس این گزارش، بغداد در شرایطی با این فشارها مواجه شده که بخش درخور توجهی از نیروگاههای برق این کشور همچنان به گاز ایران وابسته هستند.
به نوشته السومریهنیوز، منابعی در وزارت برق عراق اعلام کردهاند تشدید فشارهای آمریکا برای توقف واردات گاز ایران از حدود یک ماه پیش آغاز شده است.
این منابع تأکید کردهاند بغداد در هر دیدار با مقامهای آمریکایی تلاش میکند توضیح دهد گاز ایران یک کالای تجملی نیست، بلکه برای تأمین نیاز شبکه برق عراق ضروری است.
این منابع همچنین هشدار دادهاند توقف انتقال گاز ایران میتواند روزانه حدود هشت هزار مگاوات از ظرفیت تولید برق عراق را از مدار خارج کند. السومریه نیوز گزارش داده فشارهای واشینگتن پس از آن تشدید شد که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، شامگاه چهارشنبه از اعمال اقدامات اقتصادی جدید علیه ایران خبر داد و کشورها و طرفهایی را که به تهران حمایت مالی یا اقتصادی ارائه کنند، به پیامدهای سنگین اقتصادی تهدید کرد.
گذشته از این، آمریکا در حال سرمایهگذاری بر مسیرهای ترانزیتی در عراق است که میتواند نفت و گاز این کشور را بدون نیاز به تنگه هرمز به اروپا صادر کند.
فشارهای آمریکا بر کشورهای منطقه، عمان را هم بینصیب نگذاشته است و در حالی ایران و عمان برای ایجاد کانال کشتیرانی در تنگه هرمز در حال مذاکره هستند، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، عمان را به بمباران تهدید کرد. او در مصاحبه با فاکسنیوز، عمان را تهدید کرد و با اشاره به تنگه هرمز گفت: اگر عمان سر راه قرار بگیرد، آنجا را شدیدا بمباران میکنیم. او درباره ایران هم گفت عجلهای ندارد و جدول زمانی مشخصی نیز تعیین نکرده است و آمریکا با محاصره دریایی به اعمال فشارهای اقتصادی جدید بر ایران ادامه خواهد داد.
فعالان تجاری چه میگویند؟
تهدید همسایگان ایران برای قطع مراودات تجاری با تهران، در شرایطی رخ میدهد که مقامات ایرانی اعلام کردهاند با بستهشدن تنگه هرمز و اختلال در مراودات تجاری با امارات، تلاش کردهاند سایر همسایگان ایران ازجمله پاکستان و ترکیه را جایگزین این کشور کنند.
با این حال، فرشید فرزانگان، رئیس سابق اتاق ایران و امارات درباره جایگزینی امارات در تجارت ایران به «شرق» گفته بود: «اختلال در روابط اقتصادی ایران و امارات بسیار هزینهبردار است؛ چراکه امارات در سالهای گذشته یکی از دو گلوگاه مهم ایران برای دورزدن تحریم بوده است و جایگزینی آن در تجارت کشور نهتنها به سهولت امکانپذیر نیست، بلکه هزینههای بیشتری به اقتصاد کشور تحمیل میکند و اگر بخواهم در یک مثال ساده و عینی بگویم چگونه جایگزینی امارات هزینه درخور توجهی به اقتصاد کشور تحمیل میکند، میتوانم به هزینه حمل یک کانتینر کالا از امارات به ایران اشاره کنم که پیش از جنگ حدود چهار هزار دلار بود، اما پس از جنگ و انسداد تنگه هرمز به حدود هشت هزار دلار رسیده است.
پس از اختلال در روابط تجاری ایران و امارات، کشور تصمیم گرفت بندر مرسین ترکیه را جایگزین بندر جبلعلی امارات کند.
در این بندر هزینه تمامشده حمل یک کانتینر کالا برای ایران حدود ۱۰ هزار دلار تمام میشود. این موضوع به آن معناست که با وجود ریسک جنگ در تنگه هرمز، هنوز هزینه حمل کالا از امارات ارزانتر از حمل کالا از ترکیه تمام میشود.
این مثال فقط یک قلم از هزینههایی است که جایگزینی امارات در تجارت ایران تحمیل میکند و با وسعت حجم تجاری بین دو کشور، هزینههای جایگزینی این کشور برای اقتصاد ایران چشمگیر میشود». فرزانگان تأکید میکند این هزینهها برای امارات هم متقابلا وجود دارد.
محمود تهیدست، عضو هیئتمدیره اتاق مشترک ایران و پاکستان نیز به «شرق» میگوید: سطح تجارت ایران و پاکستان نسبت به قبل از جنگ تفاوت چندانی نداشته است و حتی اگر پاکستان تن به تهدیدهای آمریکا ندهد، زیرساختهای تجاری بین دو کشور محدود است و امکان جایگزینی تجارت امارات با پاکستان وجود ندارد.
تهیدست ادامه میدهد: تجارت ایران و پاکستان بهصورت عمده از ایالت بلوچستان انجام میشود و در این منطقه نهتنها ناامنی گسترده مانع بزرگ تجارت است، بلکه حتی زیرساختهای حملونقل و بندری و همچنین تنوع کالای مورد نیاز ایران در این بازار به حد کافی موجود نیست.
مهرداد سعادتدهقان، رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و ترکیه هم در اینباره به «شرق» میگوید: ترکیه در سالهای گذشته همکاری خوبی با ایران برای دورزدن تحریمها داشته و نگاه تجاری بازرگانان این کشور به نگاه سیاسی غالب است و این اتفاق درباره همکاریهای تجاری با روسیه یا اوکراین نیز رخ داده است.
با این حال، زیرساختهای تجارت ایران با ترکیه محدود است و جایگزینی ترکیه با امارات دستکم در کوتاهمدت امکانپذیر نیست و منجر به رشد هزینههای تجارت ایران میشود. مصطفی مالکیتهرانی، نایبرئیس دوم اتاق ایران و چین نیز به «شرق» میگوید: چین بزرگترین شریک سالهای تحریم ایران بوده است و با تشدید این تحریمها امکان دارد معاملات ایران و چین پرهزینهتر شود؛ اما اینکه چین قید ایران را بزند و حجم تجارت با ایران را کم کند، احتمال پایینی دارد.
در همین زمینه نیویورکتایمز گزارش داد تحریمهای آمریکا علیه ایران بدون رعایت چین موفق نخواهد شد و پکن به دلیل داشتن اهرم اقتصادی قدرتمند بر واشینگتن، بهطور فزایندهای دست بالا را دارد. براساس این گزارش، دلیل اصلی اینکه فشار آمریکا میتواند نتیجه معکوس داشته باشد، این است که چین مجهز به قطع عرضه مواد معدنی حیاتی به شرکتهای آمریکایی ازجمله سازندگان سلاحهای آمریکایی است.
