روایت متناقض از وضعیت تأمین برق کشور

کسری برق در ایران چیزی معادل یک‌پنجم نیاز بازار داخلی است. وزارت نیرو گزارش داده است در جنگ 40‌روزه به حدود پنج هزار مگاوات نیروگاه کشور خسارت وارد شده است و این مسئله به معنی افزایش کسری برق کشور است. در این شرایط، اسماعیل سقاب‌اصفهانی، رئیس سازمان بهینه‌سازی انرژی و معاون رئیس‌جمهوری، از «تابستان سخت» پیش‌رو گفته است. اما در مقابل، عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، در روایتی متناقض گفته است وضعیت تأمین برق در تابستان امسال مطلوب است. گفته‌های متناقض این دو مقام دولتی در حالی است که شهروندان ایرانی از آغاز قطع برق خانگی، آن‌هم از میانه بهار گزارش می‌دهند و البته نگاهی آماری به وضعیت تولید و مصرف برق کشور حاکی از آن است که برای عبور از شرایط دشوار فعلی، هیچ راه کوتاه‌مدتی جز واردات برق یا صرفه‌جویی مشترکان نمانده است.

دو روایت متناقض

دو روایت متناقض از دو متولی دولتی صنعت برق در شرایطی در رسانه‌های کشور به چشم می‌آید که در ماه‌های پیش‌رو نیاز به اطلاع‌رسانی صحیح و جلب همدلی مردم کشور احساس می‌شود. این روزها اسماعیل سقاب‌اصفهانی، رئیس سازمان بهینه‌سازی انرژی، از «تابستان و زمستان سخت و پرچالش» پیش‌رو می‌گوید. او در گفت‌وگوهای تلویزیونی توضیح داده است: «تابستان امسال دوره‌ای سخت در حوزه انرژی خواهد بود؛ چراکه بخشی از ظرفیت گاز، بنزین و گازوئیل کشور دچار آسیب شده است‌».

او در ادامه گفته است: «برخلاف برخی روایت‌ها، نه همه پالایشگاه‌ها از کار افتاده‌اند و نه می‌توان گفت آسیب‌ها ناچیز بوده است. واقعیت این است که بخشی از شبکه گاز و سوخت کشور آسیب دیده و جبران آن نیازمند زمان و منابع مالی درخورتوجه است و بازگشت برخی ظرفیت‌های آسیب‌دیده بین ۱۸ ماه تا دو سال زمان می‌برد و مستلزم تأمین تجهیزات تخصصی، انجام تست‌های ایمنی و صرف هزینه‌های سنگین است».

او در گفت‌وگویی دیگر توضیح داده است: «سال گذشته حدود ۳۰ درصد صنایع با خاموشی مواجه شدند» و «نگرانی اصلی ما روشن‌ماندن چراغ صنعت کشور است».

معاون رئیس‌جمهوری در ادامه تأکید کرده: «بخشی از وضعیت فعلی، نتیجه سیاست‌ها و الگوهای مصرف گذشته است و همه مشکلات را نمی‌توان صرفا به شرایط اخیر نسبت داد؛ اما اکنون این عوامل در کنار هم، ناترازی را تشدید کرده‌اند».

سقاب‌اصفهانی از مردم خواسته است این شرایط سخت را با صرفه‌جویی مدیریت کنند. در نقطه مقابل او، عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، قرار دارد که در مصاحبه‌های خود تأکید می‌کند مشکل خاصی وجود ندارد، هرچند بیش از چهار هزار مگاوات نیروگاه برق در جنگ آسیب دیده است. علی‌آبادی در حاشیه نشست بزرگداشت روز روابط‌عمومی‌های صنعت آب و برق، گفته است: «شرایط نشان می‌دهد در صنعت برق حدود ۱۰ هزار مگاوات به صورت مازاد برق تولید شده و میزان مصرف هم با اقدامات مدیریت مصرف، روند کاهشی یافته است و ناترازی شبکه به سمت مثبت حرکت می‌کند». وزیر نیرو در ادامه ابراز امیدواری کرده: «امید است با همکاری مردم، تابستانی بهتر از سال گذشته را تجربه کنیم و در بهار و تابستان امسال شبکه برق بدون خاموشی در کشور پایدار باشد». این روایت دوگانه از وضعیت برق کشور در شرایطی است که قطع برق خانگی امسال زودهنگام و از اواسط بهار شروع شده است و شهروندان مناطق مختلف کشور از خاموشی مقطعی برق خانگی خبر می‌دهند.

 آمارها چه می‌گویند؟

نگاهی به آمارهای تولید و مصرف برق می‌تواند روایت دقیق‌تری از وضعیت برق کشور به نمایش بگذارد. تقریبا از دهه 90 خورشیدی عقب‌ماندگی تولید از مصرف برق شروع شد و سال به سال این شکاف گسترده‌تر شد، به‌طوری ‌که در مرداد 1400، میزان کسری برق کشور 12 هزار مگاوات گزارش شد و در تابستان 1403 میزان ناترازی برق به 18 هزار مگاوات رسید و هم‌اکنون این عدد بین 20 تا 25 هزارمگاوات گزارش می‌شود. این میزان کسری برق در‌واقع حدود یک‌پنجم مصرف برق کشور است. شکاف مداوم تولید و تقاضا در شرایطی رخ می‌دهد که وزارت نیرو اعلام می‌کند سالانه باید بین پنج تا 5.2 هزار مگاوات برق به ظرفیت تولید کشور اضافه شود، اما در سال‌های پیش از دهه 90 میزان تولید و مصرف تقریبا سر به سر بوده و سپس تولید برق از تقاضا عقب افتاده است و این شکاف سال به سال بیشتر و بیشتر شده است.

بررسی گزارش‌های آماری وزارت نیرو نشان می‌دهد در سال 1394 میزان افزایش تولید برق حتی به هزار مگاوات هم نرسید و در‌واقع میزان تولید برق کمتر از یک‌پنجم برنامه بوده است.

آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی، در یک نشست خبری گفته است رفع ناترازی برق به دست‌کم 20 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد.

گذشته از اینکه در شرایط تحریم، جذب سرمایه‌گذار خارجی برای توسعه برق کشور بسیار دشوار است، قیمت‌گذاری دستوری انرژی و مداخلات دولتی هم موجب شده است سرمایه‌گذار داخلی هم چندان راغب به تولید برق و راه‌اندازی نیروگاه نباشد. از آن سو دولت گرفتار کسری بودجه است و نه‌تنها توان سرمایه‌گذاری در تولید برق کشور را ندارد، بلکه هزینه نگهداری شبکه برق کشور هم از عهده آن خارج است.

بررسی صورت‌های مالی شرکت مدیریت تولید، انتقال و توزیع نیروی برق ایران یا همان توانیر در سال 1403 حاکی از آن است که بیشترین سهم هزینه‌های این شرکت به خرید برق اختصاص دارد که با حدود 36.6 درصد اصلی‌ترین نقش را در اجزای هزینه‌ای برعهده دارد. بعد از آن هزینه‌های مرتبط با شرکت‌های برق منطقه‌‌ای با سهمی معادل 26.8 درصد قرار گرفته است. بنابراین در مجموع بیش از 60 درصد هزینه‌ها به مواردی غیر از سرمایه‌گذاری تعلق گرفته است و در بررسی کلی‌تر صورت مالی این شرکت می‌توان به این نتیجه رسید که فقط حدود 18 درصد از مخارج توانیر به هزینه استهلاک تأسیسات توزیع نیروی برق اختصاص یافته است. این در شرایطی است که در سال 1403، هزینه استهلاک تأسیسات در شرکت‌های توزیع و انتقال برق به 104هزارو 600 میلیارد تومان رسیده است. این‌ در حالی است که در سال 1402، هزینه استهلاک چیزی حدود 11 هزار میلیارد تومان بوده است.

 خشت کج اول

اما مسئله فقط سرمایه‌گذاری نیست و سنگ بنای توسعه صنعت برق ایران از ابتدا اشتباه شده است. بخش درخورتوجهی از نیروگاه‌های کشور که حدود 80 تا 85 درصد آنها را شامل می‌شود، به گاز وابسته هستند و تأمین سوخت مورد نیاز این نیروگاه‌ها با توجه به ناترازی گاز دشوار است. ایران گرچه دومین میدان گازی بزرگ جهان را در اختیار دارد، اما چیزی حدود 250 میلیون مترمکعب کسری گاز در کشور گزارش می‌شود که نزدیک به یک‌سوم تقاضای بازار داخلی است. بنابراین کسری گاز می‌تواند به صورت مستقیم تولید برق در کشور را تحت‌الشعاع قرار دهد. از آن سو، حدود 14 تا 15 درصد نیروگاه‌های برق کشور برقابی هستند و بحران آب و کمبود بارندگی‌ها می‌تواند این نیروگاه‌ها را از مدار تولید خارج کند. از این میان، بخش اندکی از تولید برق کشور به نیروگاه‌های تجدیدپذیر اختصاص دارد که تا پیش از دولت چهاردهم سهمی کمتر از یک درصد تولید برق کشور را در اختیار داشتند که در دولت چهاردهم این رقم بیشتر شده و به حدود چهار‌هزار‌و 700 مگاوات رسیده است.

با این حال این کوشش دولت برای افزایش اندک سهم نیروگاه‌های تجدیدپذیر در تولید برق کشور، با خسارات جنگ دوباره تولید برق کشور را به عقب رانده است.

بر‌اساس گزارش وزیر نیرو و معاون رئیس‌جمهوری در سازمان بهره‌وری انرژی، جنگ به ظرفیت تولید حدود پنج هزار مگاوات برق کشور آسیب زده است و این رقم به میزان ناترازی برق موجود اضافه شده است.

آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی، به ایلنا گفته است: «قرار است برق پتروشیمی‌های آسیب‌دیده از جنگ که تاکنون خودتأمین بوده‌اند، از شبکه سراسری تأمین شود. یعنی نزدیک هزار مگاوات برق پایدار و به صورت مداوم و شبانه‌روزی باید به مجتمع‌های پتروشیمی ارسال شود؛ نتیجه اینکه هرآنچه در تجدیدپذیر تولید می‌شود، صرف پتروشیمی‌ها می‌شود، بنابراین در بهترین حالت ما همچنان صورت‌مسئله سال گذشته را داریم».

به گفته نجفی: «سال گذشته هر هفته سه تا چهار روز خاموشی دوساعته داشتیم، احتمالا امسال ممکن است فراتر برود و به نظر می‌رسد به طور مستمر روزانه دو ساعت قطعی برق خانگی، تجاری و اداری داشته باشیم و البته بخش صنعت هم همواره در اولویت قطعی‌ها خواهد بود».

بنابراین به نظر می‌رسد راهکار فوری برای عبور از شرایط خاص فعلی را مدیریت مصرف و افزایش بهره‌وری باشد و در میان‌‌مدت و بلندمدت دولت ناگریز است برای صنعت برق کشور مدل توسعه آن را از گازپایه به سمت توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر سوق دهد و البته پیش از همه، دولت از مداخله در اقتصاد برق دست بردارد و مکانیسم بازار را در این صنعت اعمال کند تا نه‌تنها مدیریت مصرف و صرفه‌جویی توجیه اقتصادی پیدا کند، بلکه جلب سرمایه در این صنعت توجیه‌پذیر شود.